Të lira, të përhapura dhe në rritje: si Canik dhe firmat turke po ndryshojnë balancën e tregut të armëve në SHBA dhe më gjerë

Nga Naomi Cohen | Foreign Policy

Një pistoletë e vogël, me kosto nën 400 dollarë, por me kapacitet të lartë zjarri, është kthyer në simbol të një tendence të re në tregun amerikan të armëve: dominimin në rritje të kompanive turke, të udhëhequra nga prodhuesi Canik dhe importuesi i tij në SHBA, Century Arms.

Që nga viti 2021, Turqia është kthyer në eksportuesin më të madh të armëve të vogla në SHBA, duke zëvendësuar aktorë tradicionalë si Austria, Gjermania apo Brazili. Pistoletat Canik, të prodhuara nga kompania turke SYS (Samsun Yurt Savunma), janë bërë veçanërisht popullore për shkak të çmimit të ulët, dizajnit të përshtatshëm për përdorues pa eksperiencë dhe cilësisë që konkurron markat evropiane.

Në vitin 2022, pas një dështimi për të kaluar testet e importit amerikan për një model të ri, Canik vendosi të hapte një fabrikë në Florida. Ky hap e futi përfundimisht kompaninë në elitën e industrisë ndërkombëtare të armëve dhe i dha akses të drejtpërdrejtë në kontratat amerikane, përfshirë edhe ato me ushtrinë dhe policinë.

Tregu i SHBA: Një portë për botën

Pistoletat turke, sidomos ato 9 mm, janë përdorur gjerësisht në krime në SHBA, përfshirë edhe vrasje që përfshijnë të rinj e minoritete, si rasti i Sir Michael Morgan Jr. në Tulsa, Oklahoma. Sipas një studimi nga Everytown for Gun Safety, pistoletat e lira janë faktor nxitës për rritjen e dhunës me armë në komunitete të varfra.

Ndërkohë, mbështetja e qeverisë turke për sektorin e mbrojtjes – përmes subvencioneve, kredive të favorshme dhe kontratave shtetërore – i ka dhënë Canik dhe firmave të tjera turke avantazhe të mëdha krahasuar me konkurrencën perëndimore. Këto kompani po rriten ndjeshëm në eksport, pavarësisht se Turqia nuk ka ratifikuar Traktatin e OKB-së për Tregtinë e Armëve.

Një eksport i padukshëm por i rrezikshëm

Të dhënat për shitjet e armëve turke jashtë vendit janë të pakta dhe jo transparente. Por raportet e Interpolit dhe të Kombeve të Bashkuara konfirmojnë se armë turke janë zbuluar në duart e milicive, grupeve rebele dhe trafikantëve në vende si Libia, Burkina Faso, Sudani dhe Filipinet. Në rajone konflikti si Siria, Afganistani apo Iraku, ekspertët konfirmojnë se armët turke – përfshirë shotgune me pamje ushtarake – janë gjithkund.

Ato janë të lira, të lehta për t’u blerë dhe shumë pak të rregulluara. Në shtete autoritare ku qytetarët e thjeshtë kanë pak ose aspak të drejtë për të mbajtur armë, shotguni turk shpesh është alternativa e vetme “ligjore”.

Trump, tregtia dhe e ardhmja e industrisë

Administrata e dytë e Donald Trump mund të ndryshojë rrënjësisht balancën e tregtisë së armëve në SHBA. Me planet për të shkurajuar kompetencat e ATF-së (Agjencia për Alkoolin, Duhanin dhe Armët), industria e armëve pritet të përballet me konfuzion ligjor, vonesa dhe ndoshta deregulim të plotë. Në këtë kaos të mundshëm, prodhuesit turq – të paprekur nga tarifat e reja dhe me kosto të ulëta të prodhimit – mund të jenë fituesit e mëdhenj.

Nëse kriza tregtare dhe shkurtimet në kontrollin e armëve vazhdojnë, SHBA mund të shohë jo vetëm më shumë armë turke në tregun e brendshëm, por edhe më shumë fitime që përfundojnë në buxhetin e industrisë së mbrojtjes së Ankarasë – një industri që, ndër të tjera, prodhon edhe sisteme luftarake, topa automatikë dhe dronë të përdorur në konfliktet e reja globale.