Thellë në Oqeanin Atlantik, shkencëtarët kanë zbuluar një botë të pazakontë nënujorë që mund të mbajë çelësin për të kuptuar se si ka filluar jeta në Tokë. Ky fushë e gjerë kullash minerale, e quajtur “Qyteti i Humbur” (The Lost City), është sistemi hidrotermal më i vjetër i njohur në oqean dhe besohet se përmban kushte ekstreme që pasqyrojnë Tokën e hershme, duke ofruar të dhëna për mënyrën se si mund të kenë lindur organizmat e parë.
Qyteti i Humbur ndodhet më shumë se 700 metra nën sipërfaqe, në shpatet e një mali nënujor përgjatë Kreshtës së Mes-Atlantikut – një vargmal gjigand që kalon nëpër Oqeanin Atlantik dhe shënon kufirin midis pllakave tektonike, një zonë me aktivitet të lartë gjeologjik. Sipas vlerësimeve, ky sistem ekziston prej më shumë se 120,000 vitesh, duke e bërë atë fushën më jetëgjatë të shpimeve hidrotermale të zbuluar ndonjëherë.
Në një arritje të fundit, shkencëtarët kanë rikuperuar një bërthamë shkëmbi nga manteli i Tokës në këtë vend. Ky lloj shkëmbi është burimi i thellë që furnizon sistemin e ventilimit me energji kimike. Mostra mund të ndihmojë në kuptimin e reaksioneve kimike që ndodhin poshtë dyshemesë oqeanike – procese që prodhojnë hidrokarbure pa ndihmën e dritës së diellit apo oksigjenit, duke ushqyer forma jete detare që i mbijetojnë kushteve ekstreme.
“Qyteti i Humbur” përbëhet nga kulla karbonatike që ngrihen deri në 60 metra lartësi dhe formohen nga një proces i rrallë gjeologjik i quajtur serpentinization – një reaksion mes ujit të detit dhe shkëmbinjve të mantelës në thellësi. Këto reaksione çlirojnë metan dhe hidrogjen, duke krijuar bazën për jetë mikrobiale që jeton në errësirë të plotë dhe pa oksigjen – një dukuri e rrallë në Tokë.
Vendndodhja e sitit është rreth 15 kilometra në perëndim të aksit të Kreshtës së Mes-Atlantikut, pak në jug të ishujve Azore. Falë izolimit të tij, zona ka mbetur e paprekur nga aktivitetet njerëzore për mijëra vjet, duke ruajtur një ekosistem unik që shërben si “kapsulë kohore” për kushtet e hershme të Tokës. Çdo ventil hidrotermal në sit ka emra simbolikë si IMAX, Poseidon, Seeps dhe Nature, dhe lëshon lëngje të ngrohta e alkaline që krijojnë një mjedis të qëndrueshëm për jetën në një nga zonat më ekstreme të planetit.
Ajo që e bën këtë vend edhe më të veçantë është fakti që prodhon hidrokarbure përmes reaksioneve të thella kimike dhe jo përmes fotosintezës – një shembull i rrallë i mënyrës alternative si mund të nisë jeta. Brenda oxhaqeve të larta, temperaturat shkojnë deri në 90°C, të mjaftueshme për të nxitur reaksione kimike që çojnë në formimin e komponimeve organike si metani dhe hidrogjeni – të njohura si “blloqe ndërtuese të jetës”.
Mikrobet që jetojnë brenda këtyre strukturave mbijetojnë pa asnjë rreze dielli, duke përdorur vetëm gazra si burim energjie. Në sipërfaqe të tyre jetojnë disa krijesa të rralla si karkaleca, kërmij, iriqë deti dhe gjarpërinj të hollë, por prania e kafshëve të mëdha është e kufizuar për shkak të mungesës së ushqimit dhe energjisë.
“Ky është një shembull i një lloji ekosistemi që mund të jetë aktiv aktualisht në Enceladus ose Europa,” – tha mikrobiologu William Brazelton për Smithsonian Magazine. Këto janë hëna të Saturnit dhe Jupiterit që besohet të kenë oqeane të fshehura nën akull, duke ngritur shpresën se forma të ngjashme jete mund të ekzistojnë edhe jashtë Tokës.
Në vitin 2017, Autoriteti Ndërkombëtar i Fundit të Detit (ISA) i dha qeverisë polake një licencë 15-vjeçare për eksplorim në një zonë të Kreshtës së Mes-Atlantikut që përfshin edhe hapësira përreth “Qytetit të Humbur”. Megjithëse vetë vendi nuk përmban minerale me vlerë ekonomike, zonat përreth mund të përmbajnë sulfide polimetalike, të cilat mund të jenë objektivi i ardhshëm për industrinë e minierave në thellësi detare – një kërcënim i mundshëm për ekosistemet delikate.
Minierat afër ventilave hidrotermale mund të shkaktojnë ndotje të shtresave ujore përmes shpërndarjes së grimcave toksike apo të dëmshme, edhe nëse vetë vendi nuk preket drejtpërdrejt. Për këtë arsye, Konventa për Diversitetin Biologjik e ka klasifikuar “Qytetin e Humbur” si një Zonë Detare Ekologjikisht apo Biologjikisht të Rëndësishme (EBSA), duke e theksuar rëndësinë e tij për biodiversitetin dhe vlerën shkencore.
Megjithëse statusi EBSA nuk jep mbrojtje ligjore të detyrueshme, ai i jep shkencëtarëve një bazë për të kërkuar masa mbrojtëse. Ndërkohë, UNESCO po shqyrton përfshirjen e sitit në listën e Trashëgimisë Botërore – çka mund të sjellë mbrojtje ndërkombëtare më të fortë kundër ndotjes dhe shkatërrimit. Sipas komunitetit shkencor, kjo mbrojtje është urgjente, pasi njëherë të dëmtuar, sisteme të tilla mund të mos rikuperohen më kurrë – dhe kështu, njerëzimi rrezikon të humbasë një dëshmi të gjallë të fillimeve të jetës.
