Një zbulim arkeologjik i jashtëzakonshëm në qytetin neolitik të Çatalhöyük në Turqi ka sfiduar tërësisht perceptimet tradicionale mbi rolin e grave në qytetërimet e hershme. Studiuesit kanë dalë në përfundimin se shoqëria që jetonte atje 9,000 vjet më parë ka qenë e drejtuar nga gratë, duke hedhur poshtë idenë se patriarkati ka qenë forma universale e organizimit njerëzor në fillimet e qytetërimeve.
Studimi, i publikuar në revistën prestigjioze Science, bazohet në analizën e ADN-së së afërsisht 400 individëve të varrosur nën shtëpitë e ndërtuara me tulla balte në këtë vendbanim të mbrojtur nga UNESCO. Çfarë zbuluan shkencëtarët ishte befasuese: vajzat dhe gratë ishin varrosur së bashku me sende luksi dhe objekte të çmuara, ndërsa meshkujt duket se vinin nga jashtë dhe nuk qëndronin në shtëpitë familjare.
“Është një provë e qartë që tregon se pasuria, pushteti dhe identiteti kalonin nëpërmjet linjës femërore,” deklaroi Dr. Eline Schotsmans, bashkautore e studimit dhe studiuese në Universitetin e Wollongong në Australi. “Kjo kërkon që të gjithë ne të rishikojmë seriozisht idetë e trashëguara për gjininë në të kaluarën.”
Çatalhöyük, një qytet me rreth 8,000 banorë rreth vitit 7000 p.e.s., është i njohur për ndërtesat e tij të ngjeshura, mungesën e strukturave publike dhe për figurat ikonike të balta që paraqesin gra të fuqishme me forma të theksuara, të interpretuara prej kohësh si simbolika të perëndeshave. Por ky zbulim i ri e konfirmon se femrat nuk ishin vetëm figura shpirtërore, por edhe udhëheqëse reale të shoqërisë.
Në një hetim që zgjati mbi 10 vjet, studiuesit analizuan 130 skelete të varrosura në 35 shtëpi të ndryshme, duke zbuluar se lidhjet gjenetike ishin më të forta mes nënave dhe vajzave, ndërsa djemtë shpesh nuk kishin lidhje të drejtpërdrejtë familjare me banorët e shtëpisë – një tregues i fortë i një sistemi matriarkal dhe matrilinear.
Gjithashtu, sendet funerale ishin pesë herë më të shumta në varret e grave sesa në ato të burrave, duke treguar një status të lartë social dhe simbolik që u njihej grave në jetë dhe në vdekje.
Arkeologët kanë kohë që spekulonin për një mundësi të tillë, por tani për herë të parë provat shkencore e konfirmojnë këtë skenar si të besueshëm. Benjamin Arbuckle nga Universiteti i Karolinës së Veriut shkroi në një opinion të veçantë për Science se “nëse modelet do të ishin të kundërta, askush nuk do të kishte hezituar ta quante një shoqëri patriarkale”.
Ky zbulim nuk është i izoluar. Vetëm disa muaj më parë, një tjetër studim në Britani zbuloi se edhe në epokën e vonë të Hekurit, gratë kishin rol qendror në komunitetet kelte, duke ruajtur lidhjet familjare ndër breza dhe duke formuar strukturën sociale.
Çatalhöyük, që lulëzoi midis viteve 7500 dhe 5600 p.e.s., mbetet një nga qytetërimet më misterioze dhe të ruajtura të botës së lashtë. Por tashmë, me provat e reja, historia e tij nuk tregohet më përmes burrave, por përmes grave që ndërtuan, drejtuar dhe ruajtën këtë qytet të hershëm të njerëzimit.
